Atonaire deeltjes

Observaties, meningen en andere gedachten rond tekst en taal

 

De risico’s van ‘eigen risico’

De uitdrukking ‘eigen risico’ verwijst naar degene die de beslissing neemt iets al dan niet te doen: ‘Betreden op eigen risico’ betekent ‘U mag van ons naar binnen, maar we nemen geen verantwoordelijkheid voor de gevolgen’. Zodra we van de standaardformules afwijken, wordt het lastiger te bepalen wie de risico’s loopt.

Bij de stomerij waar ik zo nu en dan kom, trof ik dit bordje aan:

Wiens eigen risico?

Geen twijfel wie hier het risico loopt!

Een pientere klant had opgemerkt: ‘Jullie reinigen dus voor jullie eigen risico?’, en dat was natuurlijk niet de bedoeling. Die klant had wel een klein beetje gelijk, want de formulering laat ruimte voor die interpretatie. Dat hangt ermee samen dat wij in deze zin het onderwerp is (de stomerij dus), en daar koppel je dan als lezer het bijvoeglijk naamwoord eigen aan. Denk maar aan de variant die voor de hand ligt: ‘Kleding zonder wasvoorschrift biedt u ter reiniging aan voor eigen risico’. Daar verwijst eigen duidelijk naar u.

Ik vind de oplossing met de viltstift overigens sterker. Hij geeft het woordje uw op een charmante, bijna onschuldige manier precies de juiste nadruk. Spontaan ontstaan soms mooiere dingen dan je met opzet zou kunnen bedenken.

Tags: , ,
Geplaatst in: Gelezen en gezien, Taal | Reacties: Nog geen reacties

-------

Ik zeg nog geen ‘jij’ tegen u

IKEA zegt 'jij' tegen zijn klanten

IKEA zegt (natuurlijk) ‘jij’

Het is een van de eerste vragen die opkomen bij een schrijfopdracht voor een nieuwe website: Spreken we de lezer aan met ‘jij’ of met ‘u’? Er is duidelijk een verschuiving gaande van het beleefde ‘u ‘ naar het meer informele ‘jij’. ‘Doe maar gewoon, “jij” is goed genoeg.’ Toch houd ik het hier voorlopig nog bij ‘u ‘.

De keus tussen de twee aanspreekvormen heeft te maken met wie de toehoorder is, maar ook met wie de spreker is (of wil zijn). Het ligt voor de hand dat een consumentenmerk Lees verder »

Tags: , , , , ,
Geplaatst in: Gelezen en gezien, Taal | Reacties: 1 reactie

-------

Red ‘echter’ uit het badwater!

Het woord ‘echter’ wordt meer en meer verkeerd gebruikt. Dat moet niet. Maar is dat een reden om dan het hele woord maar af te schaffen?

Collega Leonore Noorduyn belicht vandaag in een blogbericht het foutieve gebruik van ‘echter’: aan het begin van een zin, of midden in een zin met de verkeerde woordvolgorde. Ik citeer haar voorbeelden:

Het resultaat is spectaculair. Echter, er is ook wat tegen in te brengen.

Echter was dit nog echt in een onderzoekssysteem dat nog niet praktisch toepasbaar is.

Het eerste is niet fraai (maar misschien niet meer zo ‘fout’ als het ooit was), het tweede is ronduit foutief. Zo moet het niet. Maar vervolgens Lees verder »

Tags: , ,
Geplaatst in: Gelezen en gezien, Taal | Reacties: Nog geen reacties

-------

SOS ligt dwars voor Rijks Museum

Het Rijksmuseum presenteerde onlangs zijn nieuwe huisstijl. Tot mijn afschuw en verbazing wordt in het logo de naam van het museum weergegeven als ‘RIJKS MUSEUM’. Inderdaad, met een spatie.

Die spatie is een keuze van vormgeefster Irma Booms. Voor haar gevoel, zei ze, waren het twee woorden. En het logo verwijst zo naar de koosnaam van het museum, het ‘Rijks’. Dat is leuk geprobeerd. Maar het museum heet Rijksmuseum, en zo zou het in het logo moeten staan. We gaan ook niet ‘spoor wegen’ schrijven omdat mensen zeggen dat ze ‘met het spoor’ reizen.

RIJKIS  MUSEUM

Het nieuwe logo: RiIJKS-spatie-MUSEUM

Dat een vormgeefster zo’n idee opwerpt, verbaast me niet. Het is per slot van rekening haar taak Lees verder »

Tags: ,
Geplaatst in: Gelezen en gezien | Reacties: Nog geen reacties

-------

Beter hard geblazen dan de mond gebrand

In gesprekken gebruiken we soms zonder het te merken allerlei spreekwoorden en gezegden. Iedereen heeft zo zijn stokpaardjes, niet? Bij presentaties vormen ze vaak een luchtige noot. Maar in zakelijke tekst is het oppassen geblazen met die vertrouwde zinnetjes.

Zakelijke teksten zijn bedoeld om te informeren of te overtuigen. U zult mij niet horen beweren dat ze daarom saai zouden moeten zijn. Dat niet, maar wel ter zake. Een gezegde dat in gesproken conversatie nauwelijks opvalt, kan op papier veel meer aandacht trekken dan het verdient, ook als het maar een klein stukje boven het maaiveld uitsteekt. Lees verder »

Tags: , ,
Geplaatst in: Algemeen | Reacties: Nog geen reacties

-------

Pas op met metaforen in zakelijke tekst

Hetzelfde stijlmiddel dat literair proza aantrekkelijk maakt, kan funest zijn in een zakelijke context.

Sheila Sitalsing schreef in de Volkskrant van vanochtend een column over de komkommertijd. Na een lange opsomming van komkommertijdsymptomen (‘Als je denkt dat je mailbox kapot is, omdat er zelfs geen reclame voor HEMA-fotoboeken meer binnenkomt…’) Lees verder »

Tags: , , , , ,
Geplaatst in: De kracht van concreet, Gelezen en gezien | Reacties: Nog geen reacties

-------

Hoe wolliger, hoe beter

Alle schrijfadviesboeken en -cursussen hameren erop: vermijd wollige teksten. Maar hoe doe je dat? Oefenen in wollig schrijven is een van de mogelijkheden, en wellicht de leukste.

Schaap

Hoe wolliger hoe beter

Wollige teksten: je krijgt er geen grip op, je kunt er geen conclusies aan verbinden, je weet niet wie nou wat gaat doen en wanneer, en toch staat het papier vol met woorden die op een of andere manier iets met het onderwerp te maken hebben. In sommige situaties is dat opzet van de auteur. Zo wordt het politici mogelijk om het eens te lijken over dingen waar ze het niet over eens zijn. Het CDA grossiert in dit soort teksten. Maar in veel andere gevallen is het niets meer dan gewoonte, gebrek aan aandacht of aan alternatieven. Veel van de gemeenteambtenaren die ik train, schrijven van nature wollig zonder dat dat een bewuste keuze is. ‘Zo doen we dat altijd. Hoe kan het anders?’

Je kunt dan in de theorie duiken over passieve werkwoordsvormen, nominalisaties en abstracties. Maar je kunt ook een frisse, heldere tekst te pakken nemen en hem ombouwen tot een wollig gedrocht. Naar keuze in ambtenarentaal, in managerspeak, in politieke wolligheid, quasi-wetenschappelijk imponerend of in het specifieke jargon van je eigen organisatie. Als je weet hoe de vijand werkt, weet je ook hoe je hem kunt bestrijden.

Ik ontleen dit idee aan de korte workshop die de School voor Schrijftraining op 18 november gaf aan de leden van TekstNet. ‘Maak deze tekst wollig’ was een opdracht uit de Schrijfcarrousel. En dat deden we. De conclusie van deze exercitie zou resumerend kunnen luiden dat dit instrument, onder kwalificerende omstandigheden, een potentieel waardevolle aanvulling kan vormen op de beschikbare mogelijkheden om schrijfcompetenties naar een hoger plan te tillen.

Tags: , , , , , ,
Geplaatst in: Algemeen, Gelezen en gezien, Hulpjes en truken | Reacties: Nog geen reacties

-------

‘Mijn collega heeft er nog even naar gekeken…’

Het is de boze droom van elke tekstschrijver. Je bent al een tijdje met een klant aan het werk aan een tekst en het punt is bereikt dat het alleen nog over kleine details gaat. Dan komt dat mailtje: ‘Ik heb er nog even een collega naar laten kijken en hij had een paar opmerkingen. Zie hieronder.’

‘Hieronder’ gaat het dan niet over een enkel woordje maar over het totale concept. Als het tegenzit, laat de klant twee of drie collega’s meelezen en krijg je drie tegenstrijdige reacties.

Landhuis: kan het anders?

"Mooi huis. Maar kan het niet smaller? En dan met een rieten dak?"

Tekstschrijvers hebben het op dit punt lastiger dan architecten, om maar een vergelijkbare creatieve beroepsgroep te noemen. De aannemer is bezig de steigers weg te halen, de schilders zijn binnen aan het werk in het nieuwe huis, en dan zegt de opdrachtgever ‘Ik heb mijn zwager gevraagd wat hij ervan vindt. Hij houdt meer van bungalows. Dus kan die bovenetage er niet nog even af?’

Het probleem is dat het lijkt alsof tekst altijd nog veranderd kan worden. Een kwestie van knippen, plakken en bijschrijven toch? De muren van dat nieuwbouwhuis staan er heel solide, daar blijf je wel vanaf. Maar zo’n paar zinnen zijn met een muisklik verdwenen. Wat is het probleem?

Eerst kiezen, dan schrijven…

Het probleem is dat de ene zin de andere niet is. Als het commentaar in de eindfase over meer gaat dan spellingvoorkeuren, grijpt het in in de structuur van de tekst. Vaak gaat het over keuzes die in het begin van het proces gemaakt zijn, bijvoorbeeld over het perspectief. Beschrijven we het onderwerp vanuit de gebruiker, vanuit de leverancier, vanuit de voordelen van een belangengroep die ermee te maken heeft? Al die opties kunnen goed zijn, maar als je er een kiest moet je hem wel volhouden. En als je collega niet heeft meegedaan in dat keuzeproces, kan hij zomaar met zijn eigen voorkeur voor de dag komen. Dan is het onaardig als je er niets mee doet – waarom vraag je anders om zijn mening? –  en dus zit de tekstschrijver met de gebakken peren.

De achtergrond is dat een opdrachtgever zo tegen het eind van het schrijfproces soms nerveus wordt: ‘Straks wordt de brochure gedrukt of de website gepubliceerd; dan kunnen we niet meer terug. Misschien kan iemand bevestigen dat we het goed doen.’ Maar de keerzijde is dat aanvullend commentaar ook de onzekerheid kan vergroten.

…en niet onnodig omkijken

De moraal van het verhaal: maak de fundamentele keuzes vooraf, en betrek daar dan ook die collega bij. Of meerdere collega’s, of de klanten voor wie de tekst bedoeld is. Hoe meer input, hoe mooier. Besteed er tijd aan, verken de alternatieven. Sla dan een richting in en kijk niet meer om. Er zijn altijd andere mogelijkheden en vaak is de ene niet opvallend beter dan de andere. Maar een mengvorm van verschillende concepten is wel altijd slechter.

Tags: , , , ,
Geplaatst in: Algemeen, Planmatig schrijven | Reacties: 3 reacties

-------

Schrijven is net schilderen

‘Schrijven is net schilderen,’ zei een workshopdeelnemer vorige week. ‘Je bent de meeste tijd kwijt met de voorbereiding: afbranden, schuren, plamuren en gronden. Daarna is het aflakken een feestje.’

Ik vond het een leuke vergelijking, vooral omdat hij op meer dan één manier opgaat. Neem de tijdbesteding. Bij schilderklussen heb ik me vaak geërgerd omdat ik vier dagen bezig was met al het voorwerk, terwijl het lakken (het ‘echte’ schilderen, vond ik) in minder dan een dag gebeurd was. Bij schrijfwerk komt het ook voor dat ik vier dagen besteed aan briefing, debriefing, research, schrijfplan maken, en toetsing daarvan met de opdrachtgever. Daarna is het ‘echte’ schrijven vaak inderdaad minder dan een dag werk.

Weg met alle oude resten

Weg met alle oude resten

Een tweede mooie parallel is die van het afbranden. Je wilt de resten van de vorige verflaag niet door je nieuwe werk zien schemeren, net zo min als je de naden rond de geknip-en-plakte stukken tekst wilt herkennen die je gemakshalve hergebruikt. Meedogenloos afbranden dus, dat oude werk.

De volgende overeenkomst is dat het geheim van goed vakwerk in het voortraject zit. Op een goed geprepareerde ondergrond kan ik ook nog wel een verdienstelijke laklaag aanbrengen, maar twee jaar nadat ik mijn krachten op mijn kozijnen had beproefd moest ik er toch een vakman bij halen omdat ik in de voorbereiding fouten gemaakt had.

Er zijn ook mensen die bij ‘Schrijven is net schilderen’ aan literatuur en beeldende kunst denken. Daar zit nog een overeenkomst: zowel bij schrijven als schilderen is er een creatieve en een zakelijke variant, en in beide gevallen worden die soms verward. Zakelijk schrijven heeft meer gemeen met een huis schilderen dan met de productie van literatuur, al is het resultaat bij alle schrijvers een vorm van tekst.

Schilderen is net schrijven

Schilderen is net schrijven

De leukste overeenkomst is wel wat mijn cursist zo mooi zei: het aflakken is een feestje. Als je weet wat je wilt schrijven, als je een goede dragende structuur hebt voor je betoog, als je alle argumenten bij de hand hebt, en als al die stukjes op hun plaats vallen, dan is schrijven een feestje. Een strakke tekst geeft minstens zo veel voldoening als een strak gelakte deur.

Tags: , , , , ,
Geplaatst in: Algemeen, Planmatig schrijven | Reacties: 1 reactie

-------

Meer focus, met of zonder dichtgelijmde ethernetpoort

In de Volkskrant van afgelopen zaterdag wordt de schrijver Jonathan Franzen geciteerd: ‘Als ik schrijf, sta ik om zeven uur op en ga naar mijn geblindeerde en geluiddichte kantoor, niet ver van mijn appartement in Manhattans Upper East Side. Daar zet ik voor alle zekerheid een noise cancelling koptelefoon op en ga aan het werk. (…) Om elke afleiding te vermijden, heb ik de wireless card uit mijn laptop gehaald en de ethernetpoort dichtgelijmd.’

Het was oorspronkelijk niet mijn bedoeling om een vervolgverhaal over de problemen van multitasking te schrijven, maar naar mate ik meer met het thema bezig ben, kom ik meer interessante bronnen tegen. Ik vind het tekenend dat een productief en geroemd schrijver dit soort maatregelen neemt om zich te kunnen concentreren.

Een goede inspiratiebron: Focus

FocusNaast die snipper uit de Volkskrant kwam ik de afgelopen dagen ook een goed, nuttig en gratis boek tegen: Focus, van Leo Babauta. Focus, met als ondertitel A simplicity manifesto in the Age of Distraction, is een aanrader. Het staat vol met nuttige tips voor mensen die een simpeler, meer gefocust leven willen leiden. (Het dichtlijmen van ethernetpoorten hoort daar overigens niet per se bij.)

Wat me aanspreekt: het gaat niet om de eenvoud of de monotasking op zich, maar om het gegeven dat focus een voorwaarde is voor creativiteit en productiviteit. Focus leidt tot helder denken en beter schrijven.

Het boek Focus is te downloaden van focusmanifesto.com. De auteur is op Twitter te volgen als @zen_habits.

Tags: , , , ,
Geplaatst in: Creativiteit, Gelezen en gezien, Hulpjes en truken | Reacties: Nog geen reacties

-------

Hulp voor verslaafde multitaskers

‘Multitasken heeft een verslavend effect,’ schreef ik gisteren. Dat was mild uitgedrukt, als je ziet wat sommige mensen moeten doen om af te kicken.

Op de website van Steve Lambert staat een beschrijving van het programma Selfcontrol:

Is email a distraction? SelfControl is an OS X application which blocks access to incoming and/or outgoing mail servers and websites for a predetermined period of time. For example, you could block access to your email, facebook, and twitter for 90 minutes, but still have access to the rest of the web.

Handig als je niet lastig gevallen wilt worden. Maar wat te doen als de drang naar nieuwe prikkels te machtig wordt? De ware verslaafde sluit dan al gauw het programma af om toch weer even een mailtje te scoren. Niet met Selfcontrol:

Once started, it can not be undone by the application, by deleting the application, or by restarting the computer – you must wait for the timer to run out.

Goed bedacht. Maar dan heb je natuurlijk altijd je iPhone, iPad of Blackberry nog…

Tags: , ,
Geplaatst in: Algemeen, Gelezen en gezien, Hulpjes en truken | Reacties: Nog geen reacties

-------

Multitasking: vergeet het maar!

Het vreemdste staaltje multitasking vond ik de man die in een rij urinoirs in de VS naast mij met de ene hand zijn mail checkte, terwijl hij met de andere richting gaf aan zijn primaire taak op dat moment. Dat ging wat ver, maar het was onschuldig in vergelijking met de SMS’ende vrachtwagenchauffeurs die diezelfde Verenigde Staten jaarlijks verantwoordelijk zijn voor duizenden doden. Een trucker die een SMS schrijft achter het stuur, heeft 23 maal meer kans om een ongeluk te veroorzaken. De simpele waarheid: multitasking werkt niet.

Om een samenhangend stuk tekst te schrijven of ander constructief denkwerk te doen, heb je de volledige aandacht van je brein nodig. Het goede nieuws is dat ons brein alleen maar volledige aandacht kent: het kan maar één ding tegelijk doen. Als we multitasken, bijvoorbeeld een gesprek voeren terwijl we onze e-mail lezen, wisselen we in feite twee activiteiten razendsnel af. Zo snel dat we de wisseling zelf meestal niet merken en dus denken dat we twee dingen tegelijk doen.

Multitasken is erger dan dronkenschap

Het slechte nieuws is dat we ons na elke wisseling tussen de twee parallelle activiteiten weer even moeten oriënteren: ‘Waar was ik ook alweer?’ En dat kost, zonder dat je het merkt, wel degelijk tijd. Je omgeving merkt die omschakeling overigens meestal wèl aan een vertraagde reactietijd of aan antwoorden die de plank misslaan. Of, in het ergste geval, aan de schaduw van een vrachtwagen die opeens opdoemt in de achteruitkijkspiegel. Chauffeurs die met hun telefoon bezig zijn, blijken in onderzoek nog slechter te reageren dan proefpersonen die zwaar beschonken achter het stuur zitten.

‘Maar we doen toch voortdurend dingen tegelijk?’ roept u nu wellicht. Natuurlijk. We kunnen tegelijk lopen en een gesprek voeren, we kunnen een envelop opensnijden terwijl we uit het raam kijken en koffie ruiken, ons lichaam regelt onze hartslag en ademhaling terwijl we van alles doen. Maar bij de meeste van die activiteiten hebben we ons bewust denkende brein niet nodig. Wandelen en koffie ruiken gaan immers op de automatische piloot. Veel activiteiten zijn fysiek en worden geregeld door ons ‘spiergeheugen’, hoewel het ooit wel mentale aandacht vroeg om ze te leren. Dat is het mechanisme achter de volkswijsheid ‘Fietsen verleer je nooit.’

De proef op de som: probeer het

Hoewel we het dus anders ervaren, is er een verpletterende hoeveelheid onderzoek als bewijs dat ons brein niet kan multitasken. Dat heeft consequenties voor de manier waarop we het beste de activiteiten rond ons denkwerk kunnen inrichten. Het recept ligt voor de hand: probeer één ding tegelijk te doen. Neem een uur denktijd met de telefoon doorgeschakeld. Lees in die tijd geen mail, kijk niet naar je SMS’jes. Die kunnen wel even wachten. Als je vastloopt in je denken, vlucht dan niet in iets anders maar denk gewoon even langer. Experimenteer, en kijk of het verschil maakt.

Het is wel goed om te weten dat multitasken een verslavend effect heeft. Je bent immers druk, je hebt het gevoel dat je heel veel doet, de adrenaline stroomt, en het ziet er aan de oppervlakte ook nog eens indrukwekkend uit. De afkickende multitasker krijgt daar geheid mee te maken. Maar ja, een echte multitasker heeft waarschijnlijk niet de aandachtsspanne om een lang stuk tekst als dit te lezen. Die is allang iets anders aan het doen.

Tags: , ,
Geplaatst in: Algemeen, Creativiteit, Hulpjes en truken | Reacties: 3 reacties

-------

Aannames zijn de wortel van alle ellende

Een van mijn favoriete T-shirts heeft als tekst ‘Assumption is the mother of all screw-ups’. Daar kan geen enkele Nederlandse vertaling tegenop. Als er in communicatietrajecten iets fout gaat, is er altijd minstens een verkeerde aanname in het spel: de ene partij dacht dat de andere partij wel wist dat … of wel zou begrijpen dat… En vaak liggen de puinhopen al huizenhoog voordat zo’n verschil in uitgangspositie aan het licht komt.

In de onderstaand video (Engelstalig, nog geen drie minuten) zet Derek Sivers je op een verrassende manier aan het denken over al die ‘volstrekt logische’ manieren om tegen de zaken aan te kijken.

 Voor de praktijk van zakelijke schrijvers is de les dat het altijd de moeite loont om te onderzoeken welke aannames er in je verhaal verborgen zitten, en ze expliciet te maken als je maar enigszins twijfelt of ze wel door je lezer gedeeld worden. Als je de loop van de tekst niet al te veel wilt verstoren, kan dat goed in een voetnoot of in een bijlage. Beter een discussie over je aannames vooraf dan puinruimen als het te laat is.

Tags: , ,
Geplaatst in: Algemeen, Gelezen en gezien | Reacties: Nog geen reacties

-------

Kasten en opbergen – Au!

Om zaken en begrippen te kunnen combineren, moeten ze binnen één categorie te vatten zijn. Appels en peren vergelijken is geen probleem; dat is allemaal fruit. Maar appels en grasmaaien, dat wordt lastiger. Net als kasten en opbergen.

Ik reed vandaag achter een vrachtauto van Lundia waarop in koeieletters de tekst ‘Kasten en opbergen’ stond. Dat wringt voor mij als een kast op een verzakte vloer, waarvan de deurtjes niet meer open kunnen. Als een piepende la die gesmeerd moet worden. ‘Kasten en kisten’, ‘kasten en dozen’, ‘kasten en planken’: allemaal geen probleem. ‘Ordenen en opbergen’, ‘opbergen en weggooien’, ‘opbergen en vergeten’: niets aan de hand. Maar een zelfstandig naamwoord (kasten) en een werkwoord (opbergen), dat gaat fout. Voor wie dat niet direct meevoelt: bij ‘appels en grasmaaien’ is dat wellicht duidelijker. Een zaak verkoopt appels en grasmaaiers, of ik moet dit weekend in de tuin nog appels plukken en gras maaien.

Tot mijn verbazing staat Lundia niet alleen. Op een fors aantal websites vind ik die rare combinatie, soms in het gezelschap van andere, gezonde paren: bedden en slaapmeubelen, stoelen en banken, schermen en panelen, kasten en opbergen. Gelukkig weet ik wel wat we ermee kunnen doen: kasten en opbergen!

Tags: , , ,
Geplaatst in: Gelezen en gezien | Reacties: Nog geen reacties

-------

Herken onmogelijke schrijfopdrachten… en speel ze terug

Stapt een man een reisbureau binnen en zegt tegen de dame achter de balie, ‘Mag ik een reis van u?’ De medewerkster gaat een paar minuten bezig met haar computer. Daarna begint de printer te zoemen; de reispapieren en de factuur komen eruit. “Dat is dan negenhonderdveertien euro,’ zegt ze. De man rekent af en gaat tevreden met zijn reis naar buiten.

Een beleidsnota is geen schoolopstel

Lachwekkend natuurlijk. We weten dat het kopen van reizen zo niet in zijn werk gaat. De medewerkster zal altijd vragen stellen: waarheen, wanneer, met hoeveel personen, wat mag het kosten? Maar gek genoeg gedragen veel mensen zich precies als de medewerkster in het verhaal als het op schrijven aankomt.

Een cliënt van de denkwerkplaats, beleidsmedewerker in een zorginstelling,  liet me onlangs enkele opdrachten zien die hij van zijn management gekregen had. De lijst begon met ‘Schrijf een beleidsnotitie over …’ en dan volgde een reeks onderwerpen. Bij geen van die onderwerpen was aangegeven waarom erover geschreven moest worden. Het verbaasde me niets dat deze beleidsmedewerker niet op gang kwam met zijn schrijfwerk. Het zou eerder een mirakel geweest zijn als hij er wel iets mee gekund had.

Voor schoolopstellen is het een goede manier om opdrachten te formuleren: ‘Schrijf een opstel over je vakantie’ Maar daar is de docent helemaal niet benieuwd naar de inhoud van je opstel – waar je was en hoe je het vond – maar alleen naar de manier waarop je het opschrijft. Daarom eindigt een lijstje opstelonderwerpen vaak met ‘… of schrijf 500 woorden over een onderwerp naar eigen keuze.’

Schimmige opdrachten leiden tot ellende

In professionele situaties gaat het niet om de schrijfvaardigheid van de auteur, maar om de inhoud die hij aandraagt. ‘Schrijf een beleidsnotitie over domotica’ is dan te vaag. Welke vraag ga je beantwoorden? Een paar mogelijkheden:

  • Moeten we iets / moeten we meer met domotica?
  • Zijn we op de goede weg met de manier waarop we domotica toepassen?
  • Is domotica-technologie een goede manier om op personeelskosten te bezuinigen?
  • Er duiken onverwachte consequenties op nu we domotica zijn gaan toepassen. Hoe lossen we die op?
  • Hoe overwinnen we de weerstand bij het personeel tegen domotica?
  • Hoe gaan we ermee om dat onze domotica de privacyregels overschrijdt?

De lijst zou veel langer kunnen zijn, en wellicht zijn er meerdere vragen aan de orde. Het probleem is dat de beleidsmedewerker bij een vage opdracht zelf aannames moet doen en daarop zijn stuk gaat schrijven. Pas als hij dat indient, blijkt uit de reactie van zijn management wat de werkelijke opdracht was. En meestal was dat natuurlijk een andere. Het resultaat: commentaar, revisies, tijdverlies, frustratie.

Het signaal: onderwerp, geen inhoud

Gelukkig zijn vage opdrachten  makkelijk te herkennen. Als je weet waarover je moet schrijven, maar niet wat, ben je op weg in de richting van de afgrond. Een onmogelijke opdracht komt in essentie neer op ‘Schrijf iets over Onderwerp X’. De woordcombinatie schrijven over moet alarmbellen af laten gaan. Je hebt dan alleen een onderwerp, maar geen inhoud.

Goede opdrachten zijn anders geformuleerd: ‘Verklaar waarom X plotseling een succes is’, ‘Toon aan dat we twintig duizend euro extra nodig hebben om X te laten slagen’, ‘Maak duidelijk dat de paddenstand bedreigd wordt door de opmars van megastallen in onze provincie’, ‘Geef aan waarom onze oplossing beter is dan die van de concurrent’. Daar gaat het opeens weer over inhoud, en dan is het begin niet moeilijk. Of voor de reiziger die op Tenerife terecht kwam terwijl hij liever naar de wintersport gewild had: ‘Leg uit waarom je het invullen van je reis nooit meer aan je reisbureau zult overlaten.’

Tags: , ,
Geplaatst in: Planmatig schrijven | Reacties: Nog geen reacties

-------

Sta op en denk!

De evolutie is er nog niet in geslaagd onze stofwisseling aan te passen aan het zittende bestaan dat de meesten van ons leiden. Dat verklaart grotendeels de toename van overgewicht en daaraan verbonden ziekten. Maar we realiseren ons minder dat onze hersenen ook niet gemaakt zijn om hun dag bovenop een zittend lichaam door te brengen. Met meer beweging denken we beter.

De wereldwijde pandemie van overgewicht leidt tot allerlei nare ziekten en problemen, dat weten we intussen wel. Als je diabetes krijgt of hart- en vaatproblemen, dan merk je dat. Maar als je geheugen minder goed werkt dan je zou willen, of als je de meest creatieve oplossing van een probleem mist, dan merk je dat niet zo direct. En het ligt ook veel minder voor de hand dat er een relatie met lichaamsbeweging is. Toch is die er.

De goede oude tijd op de savanne…

Het basisontwerp van ons lichaam gaat terug op de tijd dat we ons op de Afrikaanse savanne ontwikkelden tot rechtopgaande zoogdieren. Wetenschappers nemen aan dat onze voorouders daar gemiddeld een kleine twintig kilometer per dag liepen, zeven dagen in de week, op zoek naar voedsel, water en bescherming. Soms in een rustig tempo, en in een sprintje als er acuut gevaar was (en dat kwam elke dag wel een paar keer voor).

Zo’n bewegingspatroon verbetert de doorbloeding van al je organen, inclusief de hersenen. En omgekeerd, met de minimale hoeveelheid beweging die nu gangbaar is komt het brein chronisch voeding en zuurstof tekort.

Een half uur is al genoeg

Om je hersenen in conditie te houden is niet zo heel veel nodig. Er is een berg aan bewijs dat een half uur wandelen, een keer of drie in de week, al een duidelijk verschil maakt. Van kinderen in de schoolgaande leeftijd tot bejaarden is aangetoond dat de geheugenfuncties, het redeneervermogen en het vermogen om problemen op te lossen erop vooruitgaan als ze in beweging komen. Bovendien zijn er ook emotionele voordelen, zoals een vermindering in de aantallen depressies en angststoornissen.

De simpele oplossing

John Medina, die in zijn boek Brain rules uitgebreid ingaat op de voordelen van lichaamsbeweging, schetst de situatie op een indringende manier: “Als je een omgeving moest ontwerpen waarin mensen zo min mogelijk kunnen leren en zo slecht mogelijk kenniswerk kunnen doen, dan zou je op onze moderne scholen en kantoren uitkomen.”

Ik ben beslist met hem eens dat we de zaken niet helemaal in perspectief hebben. Organisaties besteden kapitalen aan kennismanagement, software, organisatieverbetering en trainingen om het intellectuele kapitaal dat ze in huis hebben zo goed mogelijk te benutten. Maar de aantoonbare, significante en gratis verbetering die je krijgt van een blokje-om tussen de middag laten ze liggen. Trekdesk: lopen en werken

Medina heeft een loopband op zijn kantoor geïnstalleerd met een steun voor zijn laptop, zodat hij wandelend zijn e-mail kan checken. Dat gaat me wat ver (het doet me denken aan de fitnesscentra waar je op de loopband naar een tv-scherm met een bospad kijkt, terwijl er dennengeur in de ruimte geblazen wordt). Maar het zou een idee zijn om in vergaderzalen loopbanden neer te zetten. Er wordt immers ook al met goede resultaten geëxperimenteerd met staand vergaderen.

Wie zijn brein een dienst wil bewijzen, komt in beweging. Zie voor meer inspiratie de goed gevulde site bij het boek Brain rules.

Tags: , , ,
Geplaatst in: Algemeen, Gelezen en gezien, Hulpjes en truken | Reacties: Nog geen reacties

-------

Zintuiglijk schrijven (slot)

Dit is voorlopig de laatste in een reeks berichten die begon toen ik tegen de combinatie ‘kakelverse koffie’ aanliep. Uit de reacties blijkt dat ik niet de enige ben met gevoelige imaginaire zintuigen. En waarom vind ik het eigenlijk nodig om hierover te schrijven?

Die vraag is gauw beantwoord. Goede, prettig leesbare teksten schakelen de zintuigen van de verbeelding in. Dat geldt niet alleen voor literatuur, maar ook voor zakelijk proza. Iedereen voelt het verschil tussen De afzet loopt terug en Het magazijn is nog nooit zo vol geweest. Alle ruimte is bezet met onverkochte voorraad. Daartussen loopt het personeel voor de zoveelste keer het gangpad te vegen – er is immers niets anders voor ze te doen. Spreek de zintuigen van uw lezer aan, en u vergroot de kans dat uw boodschap overkomt. Maar doe die zintuigen daarbij geen pijn.

Kraakhelder en kraakvrij

Naar aanleiding van mijn bericht over ‘kraakhelder’ sprak ik met iemand die zich nog herinnerde hoe op het platteland in de jaren vijftig hier en daar de was nog werd gedroogd op de bleek. Het populairste merk stijfsel in die tijd was ‘Crackfree’, een aanduiding dat niet iedereen blij was met het gekraak van heldere was. Vanaf dat moment konden gekraak en helderheid hun eigen weg gaan.

Horen, zien, voelen?

Ik heb me verder afgevraagd of auditieve woorden zoals ‘kraakhelder’ en ‘kakelvers’ moeilijker hun oorspronkelijke associatie verliezen dan visuele woorden (‘glashelder’) of kinesthetische (‘scharrelkip’). Dat lijkt me bij nader inzien niet. Het is waarschijnlijk meer een kwestie van tijd, en wellicht van gebrek aan bekendheid met de oorspronkelijke situatie. Was kraakt niet meer, dus ‘kraakhelder’ verliest vanzelf zijn kracht. Het is logisch dat ‘kraakheldere nacht’ dan normaal gaat klinken, dank zij de associatie met ‘vriezen dat het kraakt’.

Ik ben vooral benieuwd geworden hoe het allemaal verder gaat. Ik denk dat er met de tijd meer oude zintuigwoorden hun betekenis zullen verliezen, terwijl er tegelijk natuurlijk nieuwe bijkomen. Wie een nieuwe wilde combinatie aantreft, zoals ‘fonkelnieuwe haring’ of ‘loepzuivere koffie’, mag zich melden.

Tags: , , ,
Geplaatst in: Algemeen, De kracht van concreet | Reacties: Nog geen reacties

-------

Krakende zintuigen

Zintuiglijke woordcombinaties (kakelvers, scharrelkip) blijven me bezighouden, vooral als ze los raken van de oorspronkelijke associatie. Kraakhelder past ook in die categorie. Een collega, van wie ik overigens op copywritinggebied nog het nodige kon leren, schreef zonder enige bedenking over ‘kraakheldere documenten’. Ik krijg dat niet pijnvrij uit mijn toetsenbord.

Het probleem is dat kraakhelder’ voor mij met schoonheid (in de zin van ‘niet vies’) te maken heeft. Ik vind Van Dale daarbij aan mijn zijde: ‘uitermate schoon’. Dat zegt overigens niet zo veel, want woordenboeken lopen per definitie achter de feiten aan. Ik weet niet hoe het woord ontstaan is, maar mijn associatie gaat in de richting van krakend gesteven, in de zon gebleekte witte was.

Horen en zien

Het verwarrende aspect is volgens mij dat kraak- met geluid te maken heeft, terwijl helder visueel bedoeld was. Ik heb weinig moeite met een ‘kraakheldere nacht’, terwijl dat volgens Van Dale ook niet correct is. De associatie met ‘Het vriest dat het kraakt’ is gewoon te sterk. Maar andere woordcombinaties die ik tegenkom, gaan me echt te ver. ‘Kraakhelder vijverwater’ bijvoorbeeld – ja, als het stevig gevroren heeft. Of ‘kraakheldere bouillon’. Heldere bouillon is bekend, maar kraakheldere? Misschien als de kok kraakbeen meekookt.

Helemaal mooi wordt het als leveranciers audio- en telefoonapparatuur beschrijven. Siemens zegt van de Gigaset-telefoon: ‘kraakhelder geluid’. Het is helder wat ze bedoelen, maar bij een ongestoorde verbinding hoort natuurlijk juist géén gekraak. Ook Lexmark maakt het bont: een printer levert ‘kraakheldere zwarte tekst’. Daarmee zijn we wel heel ver weg van die witte gesteven lakens…

Tags: , , ,
Geplaatst in: Algemeen | Reacties: Nog geen reacties

-------

De scharrelwoorden rukken op

Om redenen die ik niet begrijp, is de kippenren een dankbare bron van nieuwe woordvormingen. Na kakelvers hadden we immers ook scharrelkip en scharrelei. (Ik ga hier even niet in op de vraag wie van de twee er het eerst was.)

Scharrelkip is een mooie tekstuele vondst: je ziet onmddellijk een vrije, blije kip voor je die lekker haar kostje bij elkaar scharrelt en daarna vrolijk een scharrelei legt. Het voorvoegsel scharrel- is zo sterk dat het al heel snel voor andere combinaties gebruikt werd. Scharrelvlees belooft vrolijk vlees van een dier dat een goed leven gehad heeft. Het leefde bij een scharrelboer en werd daarna  geslacht door een vrolijke scharrelslager.

Dat is opmerkelijk, want zonder deze voorgeschiedenis zou een scharrelslager een slager zijn die het niet zo nauw nam met regels en voorschriften; hij scharrelde immers maar wat, en had wellicht niet eens een diploma. Maar het verhaal ging verder. Scharrelvarken lag voor de hand, want varkens scharrelen inderdaad als ze daarvoor de gelegenheid krijgen. Ook scharrelkoe wordt gebruikt, en dat is al merkwaardiger. Een koe graast immers, gescharrel is haar vreemd. Scharrelkoeien geven onvermijdelijk scharrelmelk en aan het einde van de rit scharrelleer. En dan is het hek van de dam: vijf minuutjes scharrelen op Google levert treffers op onder andere scharrelschapen, scharrelhoning, scharrelpaling en scharrelspinnen.

De taal is een Darwiniaans strijdtoneel. Een woord of woorddeel dat in een behoefte voorziet, overleeft en plant zich vrolijk voort. Zo moet het ook, met scharrelwoorden.

Tags: , , , , , ,
Geplaatst in: Algemeen | Reacties: Nog geen reacties

-------

Kakelverse koffie?

Ik was me er niet van bewust dat woordcombinaties mijn zintuigen pijn kunnen doen, totdat ik op een poster van de Hermitage Amsterdam te midden van allerlei wervende kreten de woordcombinatie kakelverse koffie tegenkwam.

De taal leeft. Uiteindelijk maken de gebruikers uit wat communiceert en wat niet, en tekstschrijvers hebben daar weinig over te zeggen. Ik schrijf dit tekstje dan ook als verwonderd, zoniet verbijsterd privépersoon. Kakelvers hoort voor mij bij ei. Ik weet niet wie het woord bedacht heeft, maar als het een copywriter was, dan was het een goede. Bij een kakelvers ei hoor ik de kip trotse geluiden maken, terwijl misschien op de achtergrond een kakelbonte haan tevreden toekijkt. In moderne eierfabrieken gaat het er wellicht heel anders aan toe, en tegen de tijd dat het ei mijn boodschappentas heeft bereikt is het gekakel allang verstomd. Maar waar dit alles op neerkomt is dat kakelvers voor mij een hoorbaar woord is waar ik bovendien een bijna paradijselijke boerderijsfeer mee associeer. Goed werk dus van die collega.

Maar wat gebeurt er bij kakelverse koffie? Mijn innerlijk oor probeert iets te  horen, maar het resultaat is het geluid van een slecht gesmeerde koffiemolen die kiezelstenen vergruist. Au! Alles went, maar het gaat nog jaren duren voordat ik hier kakeldoof voor ben.

Mijn ervaring maakt me overigens wel nieuwsgierig. Ben ik de enige die bij kakelvers de kippen hoort? Herken je dit effect? Laat dan hieronder een reactie achter.

Tags: , ,
Geplaatst in: Algemeen | Reacties: 5 reacties

-------

Houd het simpel (3)

“Het zijn de simpele boodschappen die overleven,” schreef ik eerder. Dat geldt niet alleen voor reclameboodschappen, maar ook voor zakelijke teksten. Een goede toets: een document, hoe lang en complex ook, moet in één zin samengevat kunnen worden. Een zin die ook nog eens echt de inhoud van het stuk overbrengt.

Eén kern voor elke zaak

Een mooi voorbeeld deed zich onlangs in een training voor. Een deelneemster worstelde met een brief waarin ze een aantal organisatorische maatregelen moest aankondigen. Ze werkte bij een organisatie die opbouwwerk doet in achterstandswijken. Bij die organisatie zijn jongeren in dienst die met allerlei werkzaamheden wat bijverdienen. De criteria voor wie zo’n bijbaantje mag hebben, worden nu aangescherpt, waardoor een aantal jongeren hun baantje gaan verliezen.

Achter die verandering zit een nieuw beleid, en ze probeerde dat beleid zo duidelijk mogelijk uit te leggen. Een variant van de kernboodschap was “We gaan een nieuw beleid invoeren voor het toewijzen van bijbaantjes.” Correct, maar inhoudelijk zegt het weinig. De consequenties werden al duidelijker in de volgende versie: “Door nieuw beleid verliezen een aantal jongeren hun bijbaantje.” Dat was helemaal waar, maar je kon ook zien dat dit nou niet direct de doelgroep zou aanspreken. Het was ook geen oplossing om het beleid verder te gaan benoemen: er waren verschillende redenen waarom de bijbaantjes stopten, en je zou dan een hele opsomming in de kernzin krijgen. Maar dat inzicht was gelijk wel het begin van de oplossing.

Een jongere wiens bijbaantje stopt, hoeft immers niet het hele beleid uitgelegd te krijgen. Het is genoeg als hij een brief krijgt met de mededeling dat zijn baantje stopt, en waarom. Zijn er drie mogelijke redenen, dan leidt dat tot drie verschillende brieven met elk een eigen kernzin: “Je bijbaantje stopt omdat je te oud bent,” bijvoorbeeld. Daarmee was het probleem opgelost.

Bekijk het als lezer

Wilt u hier wat mee oefenen? Kijk dan eens Lees verder »

Tags: , , ,
Geplaatst in: Hulpjes en truken, Planmatig schrijven | Reacties: 2 reacties

-------

Houd het simpel (2)

In het permanente communicatiebombardement van onze tijd zijn het de simpele boodschappen die overleven. Maar wat doe je als je een brede boodschap wilt overbrengen, met een aantal verschillende elementen? Een goede oplossing is om aan te haken bij een bestaand idee, een ‘schema’ in vaktermen.

Pal na het publiceren van mijn vorige bericht reed ik langs een bushokje met een poster van de ANWB. Daarop stond de slogan ‘De ANWB – Het grootste vakantiewarenhuis van Nederland.’ Vakantiewarenhuis – heel mooi. Warenhuis herbergt een wereld van betekenis in één woord: groot, veelzijdig, betaalbaar, compleet. Het vakantiewarenhuis neemt al die associaties die in één klap over en spitst het geheel toe op vakantie.Op de ANWB-website wordt het idee ook nog heel consequent doorgezet, met winkelwagentje en boodschappenlijstje en al.
ANWB
Hoewel het woord  niet eerder bestond, weet iedereen intuïtief wat een vakantiewarenhuis biedt: reizen, verzekeringen, sportieve kleding, buitensportartikelen, kaarten. ‘Het grootste vakantiewarenhuis van Nederland’ is wat mij betreft zelfs overbodig. De ANWB is als enige partij in een postitie om zich neer te zetten als het vakantiewarenhuis zonder meer.

Tags: , , , ,
Geplaatst in: Creativiteit, Gelezen en gezien | Reacties: 1 reactie

-------

Houd het simpel

Een tekst boekt het meeste resultaat als hij één duidelijke boodschap communiceert. Dat geldt van blogpost tot beleidsnota, van brochure tot bedrijfsplan. De kunst is om die ene duidelijke boodschap te vinden; dat is een stap die aan het schrijven van de tekst vooraf moet gaan. De kernboodschap van dit bericht vindt u in de eerste zin. En de korte versie, die als titel dient, is: Houd het simpel.

Reclamemakers weten allang dat alleen simpele, kernachtige boodschappen blijven hangen. Daarom steken ze eindeloos veel werk in het ontwikkelen van proposities en het vertalen daarvan in slogans, taglines en reclameboodschappen. Schrijvers van zakelijke teksten kunnen daar nog veel van leren. De materie mag nog zo complex zijn, maar als u wilt dat er iets blijft hangen zult u moeten zorgen dat de boodschap simpel is.

In hun boek Made to stick halen de broers Chip en Dan Heath de Amerikaanse verkiezingscampagne van 1992 aan. Presidentskandidaat Bill Clinton had een breed en goed doordacht programma. Maar pas toen hij de slogan “It’s the economy, stupid” centraal stelde, kreeg zijn campagne vaart. Een parallel met de Nederlandse politiek van vandaag ligt voor de hand: de visie van Geert Wilders schittert door zijn eenvoud (“De islam is een terroristische ideologie”), al is vrijwel alles wat hij zegt aantoonbaar in strijd met de feiten. Maar de grote politieke partijen struikelen over de nuance en hebben geen simpel weerwoord.

Clinton had er, volgens de geschiedschrijvers, grote moeite mee om voor “It’s the economy, stupid” te kiezen. Zijn adviseurs moesten hem ervan overtuigen dat wie drie kernboodschappen probeert over te brengen, uiteindelijk niets overbrengt. Bij de zakelijke schrijvers met wie ik werk zie ik dat probleem vaak terug. Al die informatie, al die mooie ideeën niet gebruiken? Inderdaad – als u wilt voorkomen dat uw lezers in uw verhaal verdwalen, moet er veel moois sneuvelen. Maar wat er overblijft, brengt een boodschap over en dat is ook wat waard. Kiezen loont, ook als het pijn doet.

Tags: , , , ,
Geplaatst in: Algemeen | Reacties: 1 reactie

-------

“Maar zo bedoelde ik het helemaal niet!”

De eerste keer dat het me overkwam, was ik nogal geschokt. Ik was uitgenodigd om een bedrijfsbrochure te schrijven voor een kleine onderneming. De directeur had me een briefing van ruim een uur gegeven en me ook nog trots door het bedrijf rondgeleid. Ik had daarop al die informatie in een concepttekst verwerkt… en die werd door de opdrachtgever met kracht afgekeurd. “Dat is mijn bedrijf helemaal niet!”

In de jaren die op die schok volgden, ben ik eraan gewend geraakt dat dit kan gebeuren. Maar die eerste keer twijfelde ik diep aan mezelf. Had ik het dan zo verkeerd begrepen? Met het uitgewerkte briefinggesprek ernaast bleek dat mijn concept redelijk nauwkeurig overeenkwam met wat me verteld was. Wat was er dan fout gegaan?

Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: Algemeen, De kracht van concreet | Reacties: Nog geen reacties

-------

Hulp bij belangrijke, moeilijke, vertrouwelijke zakelijke documenten – het bestaat!

Het schrijven van belangrijke zakelijke documenten – offertes, strategische plannen, voorstellen voor fusies en overnames – kun je onmogelijk uitbesteden. Dat denkt vrijwel iedereen… maar het is niet waar. Zolang de betrokkenen weten wat ze willen, is het juist extreem nuttig om het schrijven uit te besteden. Het resultaat wordt beter, en duurbetaalde professionals kunnen hun tijd besteden aan hun eigenlijke taken. Hier een voorbeeld uit mijn recente praktijk.

Een opdrachtgever, directielid bij een bedrijf dat ik niet met name kan noemen, belde me met het volgende probleem. Hij moest een zakelijk stuk schrijven om een grote en belangrijke internationale transactie mogelijk te maken, had daar nog zes werkdagen looptijd voor, en zag dat hij ernstig in de knel ging komen. Of ik de volgende ochtend om negen uur op zijn kantoor kon zijn voor een briefing? Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: Algemeen, Denken met een team, Planmatig schrijven | Reacties: Nog geen reacties

-------

Wat bedoelen we precies?

Op uitnodiging van het Mind Hunter Netwerk nam ik gisteren deel aan een strategiesessie voor een multimediaal uitgeefconcept. Aangekomen bij de missie stond op zeker moment op de flipover: “X is het belangrijkste platform voor …. (de doelgroep) waar … (enzovoorts)”. Ons gezelschap was daar redelijk tevreden mee. Toch zat er nog een dikke adder onder het gras.

Want wat bedoelden we met ‘belangrijkste’? Is dat het grootste? In termen van aantallen bezoekers of abonnees? Of in omzet? Is X de eerste naam die bij je opkomt als je aan de situatie van de doelgroep denkt? En is dat dan om redenen van kwaliteit, of omdat ze luid aan de weg timmeren? Die vragen leidden tot een interessante discussie. Het was snel duidelijk dat ‘belangrijkste’ niet alleen te vaag was, maar ook te veel ruimte liet voor eigen interpretatie.

Het gesprek leek even af te stevenen op de oplossing ‘onontkoombaar’ maar eindigde uiteindelijk bij ‘toonaangevend’. Dat is ook een vorm van belangrijk, maar met een specifiek accent op thought leadership en top-of-mind position. ‘Toonaangevend’ heeft een kwaliteit die ‘belangrijk’ mist.

De les van deze kleine episode: maak uitspraken zo specifiek mogelijk. Geef ze inhoud. En controleer vooral of iedereen met een gekozen woord of begrip ook hetzelfde bedoelt.

Tags:
Geplaatst in: De kracht van concreet, Denken met een team | Reacties: Nog geen reacties

-------

Wat je niet snapt kun je niet opschrijven

Na mijn afstuderen vond ik een baan als bureauredacteur bij een uitgeverij van schoolboeken. Een plek waar ik erg veel kon leren, want als er één genre is waar een logische opbouw en helder taalgebruik essentieel zijn, dan is het wel educatief materiaal.
Na een paar maanden kreeg ik het manuscript te bewerken van een wiskundemethode. Het viel me op dat er halverwege het boek een enorm verschil in stijl en helderheid optrad; tot dat moment was het een prima verhaal, daarna werd het zo verward dat ik niet wist waar ik moest beginnen met redigeren.

Ik ging bij de verantwoordelijke uitgever om opheldering vragen. Die vertelde me dat de betreffende auteur was aangezocht omdat hij op bepaalde terreinen van het wiskundeonderwijs zulke goede, vernieuwende ideeën had. Het eerste deel van het boek had daarmee te maken. Hij had daar veel werk in gestoken en was met iets nieuws en goeds gekomen. Maar met het onderwerp van de tweede helft had hij geen affiniteit. Dat materiaal stond wel in het leerplan, dus het moest ook in het boek, maar voor de auteur was het een verplicht nummer. En dat straalde er aan alle kanten van af: hij beheerste dat deel van de stof niet half zo goed.

Misschien was die conversatie wel het belangrijkste leermoment van mijn tijd als educatief redacteur. Ik heb daarna nog talloze keren gezien dat je vaak alleen al op stijl, indeling en andere formele kenmerken feilloos kunt aanwijzen waar een auteur zijn materiaal beheerst en waar niet. Ik moest aan dat inzicht denken toen ik deze week in een boek een fragment tegenkwam uit de Art poétique (1674) van de Franse dichter en criticus Boileau:

Ce qu’on conçoit bien
S’annonce clairement
Et les mots pour le dire
Arrivent aisément.

(Wat goed is uitgedacht, openbaart zich duidelijk, en de woorden om het te zeggen komen gemakkelijk.)

Wat Boileau hier zegt, lijkt misschien een open deur, maar het heeft vérstrekkende gevolgen. Het betekent namelijk dat de meeste schrijvers die problemen hebben om hun gedachten helder onder woorden te krijgen, hun inspanningen op de verkeerde plaats inzetten. Ze gaan schrappen en herschrijven, zoeken naar andere formuleringen, bouwen hun tekst om, in de ijdele hoop dat er een beter verhaal oopduikt. Terwijl ze iets heel anders zouden moeten doen: de tekst de tekst laten, en nog eens denken over wat ze eigenlijk willen zeggen.

Als beginnend bureauredacteur had ik natuurlijk niet de bevoegdheid om dat aan de auteur van het wiskundeboek te vertellen. Met wat ik nu weet, zou ik hebben voorgesteld een schrijfplansessie te doen. Boileau had dat beslist ook wel een goed idee gevonden.

Tags:
Geplaatst in: Algemeen, Planmatig schrijven | Reacties: Nog geen reacties

-------

Veel kleine crises maken een grote

“Dat is me nog nooit gebeurd!” riep de grondstewardess verbijsterd uit nadat we mijn koffer uit het zicht hadden zien verdwijnen. Het bagagelabel dat om het handvat had moeten zitten, lag nog voor haar op de balie. Te snel op het knopje gedrukt – de koffer was met onbekende bestemming vertrokken. Heel vervelend, maar de daarop volgende 24 uur waren uit communicatieperspectief wel erg interessant.

Voor een brand in een bedrijf ligt een rampenplan klaar, compleet met communicatieparagraaf. Voor product recalls heeft elke fabrikant een draaiboek. Bij tegenvallende kwartaalcijfers weet Corporate Communications precies hoe te handelen. Maar bij een kleine crisis zijn medewerkers op zichzelf aangewezen. Zonder voldoende training reageren ze dan vanuit hun eigen waarden en overtuigingen, en dat is niet altijd in het belang van de onderneming. Mijn koffercrisis leverde een aantal boeiende voorbeelden op.

Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: Algemeen | Reacties: Nog geen reacties

-------

Schrijven als een aannemer

Bij de verbouwing van mijn huis ontdekte ik, nadat de muren gestuukt waren, dat er een stopcontact op de verkeerde plek zat: bij het inrichten zou het achter een kast verdwijnen. “Dat is dan jammer”, zei de aannemer. En hij had gelijk natuurlijk. Om die wandcontactdoos (want zo noemde hij hem) te verplaatsen zou de aannemer de muur open moeten frezen, zodat de elektricien een nieuwe pijp en doos aan kon leggen, waarna de stukadoor de wand opnieuw moest stuken en de schilder het schilderwerk opnieuw kon doen.

Als ik met cliënten een tekst produceer, kom ik vaak in diezelfde situatie terecht. De tekst is op grond van een boxplan gestructureerd, een of meer mensen hebben eraan geschreven, er ligt een document dat staat als een huis. We hoeven alleen nog wat stijlverschillen glad te strijken en de spelling te controleren. En dan roept iemand: “Nou ik het zo allemaal zie, Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: Denken met een team, Planmatig schrijven | Reacties: Nog geen reacties

-------

Topdown was wel de bedoeling van Balkenende en Bos

Premier Balkenende en vicepremier Bos worden deze dagen geconfronteerd met een menigte ministers die na ruim tachtig dagen praten in het land komen vragen om geld waarmee ze al hun mooie plannen kunnen uitvoeren. Ze gaan nu met zijn allen proberen uit die berg ideeën een Integraal Beleidsprogramma te smeden. Dat zal nog niet zo makkelijk worden, omdat ze de verkeerde kant op werken.

“Beleidsstukken schrijven via een bottom-up proces is gedoemd te mislukken”, schreef ik enkele dagen geleden. Ik liet na om te vertellen hoe het dan wel moet, maar direct daarna bleek dat Balkenende en Bos dat zelf al wisten. De Volkskrant beschreef op 19 mei dat het wel degelijk de bedoeling was om het ingezetten topdownproces ook topdown voort te zetten en af te maken. Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: Algemeen, Denken met een team, Planmatig schrijven | Reacties: Nog geen reacties

-------

Balkenende-IV zonder Wijffels vraagt om moeilijkheden

Het NOS-journaal van 16 mei opende met de worsteling van premier Balkenende en minister Bos om het ‘100-dagenproject’ af te ronden. Op basis van het proces dat het kabinet gekozen heeft om zijn beleid te ontwikkelen, was te voorspellen dat deze problemen zich zouden aandienen. Beleidsstukken schrijven via een bottom-up proces is gedoemd te mislukken. En minister Eurlings geeft het onderwijs de schuld.

Het regeerakkoord van het al niet meer zo nieuwe kabinet, gepresenteerd op 7 februari, was voor een politiek document een verrassend helder gecomponeerd stuk. Het heeft een thema (Samen Werken, Samen Leven), onderbouwd door zes pijlers, die elk in de rest van het stuk op hoofdlijnen worden uitgewerkt. De topdownstructuur van de tekst (van algemeen naar specifiek, van hoofdlijnen naar details) weerspiegelt het formatieproces. Formateur Wijffels begon immers met de hoofdrolspelers, los van partijprogramma’s, te vragen wat voor hen belangrijk was. Rond de overeenstemming die daaruit op het hoogste niveau ontstond, is het coalitieakkoord ingevuld.

Dat zag er allemaal heel veelbelovend uit. Het verraadt Wijffels’ vakmanschap en autoriteit. Bij de ondernemingen waar ik betrokken ben bij het schrijven van beleidsstukken, gaat het zelden zo volgens het boekje. De praktijk is immers meestal precies omgekeerd, ofwel zoals Balkenende-IV nu zijn eerste honderd dagen heeft ingevuld. Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: Algemeen, Denken met een team, Planmatig schrijven | Reacties: Nog geen reacties

-------

Paniek bij aanbestedingen onvermijdelijk?

Als u ooit te maken gehad hebt met een aanbesteding, een RFI of RFQ, is de kans groot dat u het volgende beeld herkent. Tijdens een aftrap- of kick-offsessie worden de taken verdeeld, waarna een aantal mensen zich terugtrekken om elk een deel van de tekst te schrijven. Op het afgesproken moment is hooguit de helft van die teksten geleverd, en wat er is staat dan nog vol met vraagtekens en lege plekken. Reden om een tweede ronde te beginnen…

Die wordt vaak nog gevolgd door een derde en een vierde. Als de deadline nadert, beginnen de rondes zelfs in elkaar te vloeien. De directie helpt mee door in een laat stadium nog haar visie kenbaar te maken, waardoor een flink deel van het document weer op de schop moet. De spanning neemt toe en de laatste avond wordt gewijd aan schrijven en corrigeren tussen de pizzadozen. Als het stuk uiteindelijk de deur uit gaat, slaakt iedereen een diepe zucht. Het resultaat is niet perfect, maar er ligt tenminste iets. U neemt zich voor dat het de volgende keer allemaal anders moet.

Als het er in uw organisatie zo aan toegaat, hebt u geen enkele reden tot schaamte. Uitgaande van wat ik in de loop der jaren heb gezien, voldoet u aan de benchmark. Maar u laat evengoed wel een boel kansen liggen. Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: Algemeen, Denken met een team, Planmatig schrijven | Reacties: Nog geen reacties

-------

Onderzoeksverslag: proces of resultaat beschrijven?

Bij zakelijke, informatieve teksten is de gulden regel: korter is beter. De lezer – opdrachtgever, leidinggevende, klant, of geïnteresseerde – wil weten waar hij aan toe is. Wat is de aanbeveling of de conclusie van het document, en welke argumenten ondersteunen die conclusie? De rest is in principe ballast. Vooral bij onderzoeksrapporten doet dat soms pijn. U hebt als auteur geen weken of maanden besteed aan uw werk om het resultaat in drie aviertjes op te leveren. Toch? Wat zal de lezer denken dat u al die tijd gedaan hebt?

Het resultaat van die twijfel zien we terug in rapporten die niet alleen een onderbouwde conclusie bevatten, maar ook een verslag van de weg die daarheen geleid heeft. Dat reisverslag lijkt noodzakelijk en het heeft natuurlijk ook met het onderwerp te maken, maar dient vaak vooral om iets te laten zien van de verrichte inspanning. Een opdrachtgever is vaak niet zo geïnteresseerd in de dwaalwegen die de onderzoeker heeft bereisd. Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: Planmatig schrijven | Reacties: Nog geen reacties

-------

Schrijven is echt moeilijk

Eerder schreef ik dat wij mensen door de evolutie nog niet zijn toegerust met de nodige middelen om gemakkelijk te kunnen denken. Ik wil dat begrip ‘denken’ wat toespitsen: het gaat me om de geordende manier van denken die je nodig hebt om een helder betoog op te bouwen, om van argumenten tot conclusies te komen. Het is dus geen wonder dat veel professionals moeite hebben om een overtuigende beleidsnota of een helder memo te produceren.

De cognitieve psychologie houdt zich dan ook graag met schrijfprocessen bezig. Ronald T. Kellogg schrijft op zijn homepage “Een tekst schrijven, zelfs een korte, doet een beroep op een verbluffend scala aan cognitieve en perceptueel-motorische systemen. Schrijven vereist de hoogwaardige denkvaardigheden van probleemoplossen, redeneren en besluiten nemen, het oproepen van algemene kennis en persoonlijke ervaringen uit het langetermijngeheugen, het bijhouden van gedachten en woorden in het kortetermijngeheugen, de perceptueel-cognitieve vaardigheden van het lezen en de perceptueel-motorische vaardigheden van typen of schrijven. (…) De eisen die de taak stelt maken het waarschijnlijk dat goed schrijven en goed denken hand in hand gaan.” Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: Algemeen, Gelezen en gezien, Planmatig schrijven | Reacties: Nog geen reacties

-------

Makkelijk: de natuur op alfabet

Hebt u zich ooit afgevraagd waarom alle artikelen in de supermarkt zo raar door elkaar staan? Het zou toch veel makkelijker zijn om alles alfabetisch te ordenen. Beginnen bij de aardappelen, de aardappelpuree, en dan via de aardappelschijfjes naar de aardbeien en de aardbeienjam. Onzin natuurlijk, een functionele indeling is veel makkelijker. Maar bij het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit is dat inzicht nog niet doorgedrongen.

Ik leid dat af uit de paginagrote advertenties over de aanwijzing van Natura-2000 gebieden die de afgelopen dagen in alle landelijke dagbladen, plus veel regionale periodieken, verscheen. Die advertentie beslaat een enorme lap tekst, met daarbij een kaartje van Nederland Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: Planmatig schrijven | Reacties: 1 reactie

-------

Opruimen – het plezier van de losse eindjes

De dagen tussen Kerstmis en Nieuwjaar bieden een perfecte gelegenheid om eens wat ordners en hangmappen uit te dunnen of helemaal leeg te maken, en anderzijds allerlei losslingerend materiaal eens op te ruimen. Ik heb me uitleleefd, maar ik ben er nog niet helemaal doorheen. Gelukkig heb ik het leukste voor het laatst bewaard: de losse eindjes.

Het merendeel van de informatie die we allemaal moeten opslaan, levert niemand moeilijkheden op. Voor financiële informatie kunnen we terugvallen op een standaardsysteem: crediteuren, debiteuren, kas, afschriften, het zijn allemaal heldere categorieën. Ook voor standaardcorrespondentie en projectdocumentatie ligt meestal wel een indeling voor de hand. Maar dan zijn er nog die lastige, vreemde items waar je op het eerste gezicht geen raad mee weet Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: Creativiteit | Reacties: Nog geen reacties

-------

Van buitenaf ziet het er altijd anders uit

De interne structuur van een organisatie spoort vrijwel nooit met de beleving van de buitenwereld. Dat is op zich helemaal niet erg. Bedrijven en overheidsinstellingen doen waar ze goed in zijn en ze organiseren dat op een zo handig mogelijke manier. Het wordt pas een probleem als we vergroeien met onze interne structuur en vergeten dat de buitenwereld niet weet hoe die in elkaar zit. Sterker nog: in de meeste gevallen wil die buitenwereld dat ook helemaal niet weten.

Om binnen en buiten te onderscheiden, zijn de begrippen front office en back office uitgevonden. Het back office is de werkplaats of de fabriek, het front office het loket of de winkel. Vooral dienstverlenende bedrijfstakken Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: Planmatig schrijven | Reacties: Nog geen reacties

-------

Concreet zijn kan op elk niveau

“Hoe kan ik hier nou concreet over zijn?” verzuchtte een deelnemer aan de training Opgeruimd denken en schrijven tijdens zijn coachingsessie, waarvoor hij een beleidsstuk had ingebracht. “Het is helemaal niet zeker dat we hier überhaupt iets mee gaan doen!” Die vraag leidde tot een boeiende discussie. Het kwam daarbij goed uit dat minstens vier andere deelnemers ook met een beleidstekst aankwamen; en het leuke was dat ze met elkaar het hele spectrum afdekten van voorzichtige verkenning tot implementatievoorstel.

Je zou een heel overzicht kunnen opstellen met de kenmerken van beleidsteksten in opeenvolgende fasen van een project, om schrijvers daarmee houvast te bieden, maar het is veel vruchtbaarder Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: De kracht van concreet, Planmatig schrijven | Reacties: Nog geen reacties

-------

Centrale gedachte maakt offerte sterker

Eerder deze week sprak ik met een klant over een grote offerte, waaraan we samenwerken in het kader van een aanbesteding. Mijn contactpersoon is goed bekend met het principe van ‘piramidaal schrijven’ volgens de methode van Barbara Minto. Maar tegelijk gebruikt zijn organisatie een offertesjabloon dat uit categorieën is opgebouwd, ongeveer volgens de volgende lijn: “Uw probleem – Onze visie – Ons voorstel – Onze prijs”.

Varianten op dit thema worden in talloze bedrijven gebruikt. Ze helpen de auteurs van een offerte volledig te zijn, maar ze bieden geen stimulans om de specifieke eigenschappen van het aanbod echt naar voren te halen. Lees verder »

Tags:
Geplaatst in: Denken met een team, Planmatig schrijven | Reacties: Nog geen reacties

-------

Aton nieuws

Gemakkelijk: nieuwe berichten automatisch in uw inbox! Vul hieronder uw gegevens in: